Geluidshinder na transformatie: hoe kun je het voorkomen?

Detail, vloerverbetering, akoestiek, geluidshinder, transformatie, kantoor, woning

Geluidshinder na de transformatie van bestaande gebouwen naar woningen is een onderschat risico. Er wordt dan ook doorgaans te weinig aandacht besteed aan geluidsisolatie. Hoewel de regelgeving geen zware eisen stelt, is het van groot belang om het ambitieniveau van de woonkwaliteit te behalen. Dit kan vervelende situaties met nieuwe bewoners voorkomen. Gelukkig zijn er ook in bestaande gebouwen diverse mogelijkheden om de geluidsisolatie te verbeteren.

De laatste jaren is het transformeren van bestaande gebouwen naar woningen steeds populairder geworden, onder andere door de grote leegstand van kantoorgebouwen en industriële panden en door de vraag naar betaalbare woningen. Sinds de inwerkingtreding van het Bouwbesluit 2012 zijn de eisen voor bouwakoestiek bij transformaties van utiliteitsgebouwen naar woningen behoorlijk versoepeld. Het doel van de overheid is om de grote leegstand van deze gebouwen terug te brengen door de regeldruk te verminderen. De vraag is echter wat de akoestische kwaliteit is of zou moeten zijn van een woning na transformatie? Worden bewoners van deze woningen voldoende beschermd?

Eisen Bouwbesluit herbestemming

In het algemeen geldt dat bij een herbestemming (of transformatie) van een gebouw voor de nieuwe functie minimaal de eisen uit het Bouwbesluit voor bestaande bouw gelden. Als men naast een functiewijziging veranderingen gaat aanbrengen (transformatie), dan zijn voor deze veranderingen de eisen voor verbouw van toepassing. In het Bouwbesluit wordt voor te verbouwen onderdelen als prestatieniveau veelal het rechtens verkregen niveau voorgeschreven.

Wat is rechtens verkregen niveau?

Praktisch gezien houdt het rechtens verkregen niveau in dat de situatie na de verbouw niet slechter mag zijn dan voor de verbouwing. Hierbij geldt het prestatieniveau voor nieuwbouw als bovengrens.

Geluidseisen in het Bouwbesluit bij transformatie

Om te bepalen welke geluideisen volgens het Bouwbesluit gelden voor een transformatie naar woningen zijn de volgende stappen belangrijk:

  1. Wijzigen gebruiksfunctie huidige gebouw naar een woonfunctie.
    Het gebouw in eerste instantie toetsen aan de eisen voor bestaande bouw in
    Bouwbesluit 2012 voor een woonfunctie. Voor de bouwakoestiek betekent dit dat geen eisen worden gesteld.
  2. Toetsen van gedeelten van het gebouw die worden verbouwd (veranderd, vernieuwd of vergroot) aan de voorschriften die gelden voor verbouw.
    Sinds het Bouwbesluit 2012 zijn de eisen ten opzichte van het Bouwbesluit 2003 voor transformaties aanzienlijk versoepeld. In tabel 1 (zie hieronder) staan de akoestische eisen zoals deze in Bouwbesluit 2003 en 2012 voorgeschreven zijn. In Bouwbesluit 2012 wordt alleen een prestatie-eis voor bescherming tegen geluid van installaties gesteld. Voor de overige aspecten wordt uitgegaan van het rechtens verkregen niveau.
  3. Bepalen van het rechtens verkregen niveau (prestatie-eisen Bouwbesluit).
    Formeel gelden de eisen die gesteld werden ten tijde van de laatst verleende bouwvergunning als invulling van het begrip ‘rechtens verkregen niveau’. De akoestische kwaliteit mag bij een transformatie dus niet verminderen ten opzichte daarvan.

Geluidshinder transformatie kantoor woning tabel 1

Veel onduidelijkheid over rechtens verkregen niveau

Er heerst in de praktijk veel onduidelijkheid over wat het rechtens verkregen niveau precies is. Het Handboek Bouwbesluit 2012 beschrijft dat alles dat feitelijk aanwezig is in een gebouw voordat de verbouwing wordt uitgevoerd, onderdeel is van het kwaliteitsniveau van het gebouw. Dit wijkt naar onze mening enigszins af van de formele uitleg. De uitleg maakt het echter wel een stuk praktischer om om te gaan met het rechtens verkregen niveau, omdat de destijds geldende eisen niet altijd te achterhalen zijn.

Bovengrens rechtens verkregen niveau

Het rechtens verkregen niveau kent volgens het Bouwbesluit 2012 ook een bovengrens: het nieuwbouwniveau. Het is daarmee toegestaan om een eventuele hogere kwaliteit terug te brengen tot het nieuwbouwniveau. De bewijslast voor de feitelijke hoogte van het rechtens verkregen niveau ligt bij degene die voornemens is te gaan (ver)bouwen. De afstemming van het gewenste kwaliteitsniveau met de eindgebruiker is de verantwoordelijkheid van de markt.

Akoestiek krijgt vaak lagere prioriteit

Als gevolg van het ontbreken van wettelijke prestatie-eisen voor de geluidsisolatie tussen woningen in woongebouwen bij transformatie ontstaat een onduidelijke situatie. Ontwikkelaars willen graag betaalbare woningen realiseren met voldoende kwaliteit voor de bewoners. Deze kwaliteit wordt vooral gezocht op het gebied van een goed energielabel, voldoende daglichttoetreding en bijvoorbeeld het creëren van een buitenruimte. Het voldoen van de bouwakoestische kwaliteit aan de nieuwbouweisen heeft vaak een lagere prioriteit. Bijvoorbeeld vanwege praktische en budgettaire redenen. Daarnaast kunnen monumentale aspecten in een gebouw een verbeterde geluidsisolatie lastig of soms onwenselijk maken.

Aanpak verbetering akoestiek herbestemming

In de praktijk komen we veel verschillende situaties tegen en kunnen we geen algemene gewenste aanpak formuleren. Geluidmetingen in de bestaande situatie zijn naar onze mening altijd zinvol, al is het alleen maar om vast te stellen wat het huidige kwaliteitsniveau is (los van of dit formeel als het rechtens verkregen niveau kan worden beschouwd). In overleg met de ontwikkelaar en/of gebruiker kan bekeken worden of het wenselijk is het niveau te verhogen en tot welk kwaliteitsniveau. Vervolgens kunnen de hiervoor benodigde aanvullende voorzieningen in kaart worden gebracht.

Geluidsisolatie en geluidshinder

Prestatie-eisen voor de geluidsisolatie zijn voor ontwikkelaars en bewoners echter niet eenvoudig te vertalen in comfort en beleving. Om een idee te krijgen van de akoestische prestatie-eis is in NEN 1070 een vertaling gemaakt tussen geluidweringsklassen en het percentage gehinderden. In tabel 2 (zie hieronder) worden de geluidsisolatie-eisen uit het Bouwbesluit gecombineerd met tabel C.1 uit NEN 1070. In de tabel is te lezen dat geluidweringsklasse III in de praktijk gelijk is aan de Bouwbesluit-eisen voor nieuwbouw. Deze prestatie-eis uit het Bouwbesluit wil dus niet zeggen dat er geen kans is op geluidshinder.

vertaling eisen bouwbesluit 2012 naar beleving en kwaliteit tabel 2, geluidhinder, woningen, transformatie, geluidshinder

Stappenplan bepalen akoestisch ambitieniveau

Bij het bepalen van het akoestisch ambitieniveau hanteren wij het volgende stappenplan:

  1. Breng de eisen in kaart met behulp van de eerder beschreven stappen 1 t/m 3.
  2. Breng het kwaliteitsniveau van het gebouw in kaart met behulp van de beschreven stap 3.
  3. Bepaal de doelgroepen van de toekomstige woningen en het ambitieniveau. Het ambitieniveau voor starterswoningen kan anders zijn dan dat voor appartementen in het hogere segment. Het kan ook zinvol zijn het ambitieniveau te verhogen wanneer de doelgroep bijvoorbeeld kwetsbare mensen betreft.
  4. Streef zoveel mogelijk naar de nieuwbouweisen uit het Bouwbesluit voor woningen.
  5. Bedenk samen met het ontwerpteam ‘pragmatische’ oplossingen om de akoestische kwaliteit te verbeteren, rekening houdend met andere randvoorwaarden. Zo kunnen er bijvoorbeeld wensen zijn om monumentale elementen in het zicht te laten. Technisch is dit vaak goed op te lossen wanneer we er vanaf het begin rekening mee kunnen houden.

Mogelijke oplossingen geluidsisolatie vloeren

Om de geluidsisolatie te verbeteren in bestaande gebouwen bij transformatie kan rekening gehouden worden met de volgende ‘standaard’ voorzieningen voor woningscheidende vloeren:

  • Verzwaren van bestaande vloeren. Bij betonnen vloeren kan in overleg met de constructeur aanvullend beton worden aangebracht. Bij houten vloeren kan aan de bovenzijde massa worden toegevoegd, bijvoorbeeld door het aanbrengen van een betonnen vloer met behulp van zwaluwstaartplaten.
  • Verstijven van bestaande constructieve houten verdiepingsvloeren met extra beplating aan de bovenzijde.
  • Toepassen van verend opgelegde (dek)vloer op de betonnen of houten constructieve vloer, opgebouwd uit een verende laag van bijvoorbeeld geëlastificeerde EPS of steenwol en een dekvloer van zandcement/anhydriet. Ook kunnen droge verende vloerelementen worden aangebracht.
  • Aanbrengen van een geluidsisolerend plafond onder de constructieve vloer. Het geluidsisolerende plafond als het enigszins kan ontkoppelen van de vloer, dus verend ophangen of bevestigen tussen de wanden. De spouw tussen vloer en plafond deels vullen met minerale wol.
Woningtransformatie vraagt om aandacht voor akoestisch comfort

Detail met advisering voor verbetering van de geluidsisolatie van de woningscheidende vloeren in project Wijnhavenkwartier in Den Haag.

Mogelijke oplossingen geluidisolatie wanden

Nieuwe woningscheidende wanden worden bij transformaties doorgaans vanwege praktische en kostentechnische voordelen als lichte wand uitgevoerd. Hiermee zijn hoge geluidsisolatiewaarden te behalen. Voor het nieuwbouwniveau kan volstaan worden met wanden die bestaan uit dubbele gescheiden met minerale wol gevulde profielen met aan beide zijden een dubbele gipskartonplaat. De woningscheidende wanden worden dan toegepast tussen twee verschillende woningen binnen het gebouw en tussen de woning en de gemeenschappelijke verkeersruimte. Als er al steenachtige binnenwanden aanwezig zijn, dan kan de geluidsisolatie worden verbeterd met een lichte buigslappe metalstud-voorzetwand.

Woningtransformatie vraagt om aandacht voor akoestisch comfort

Woningtransformatie vraagt om aandacht voor akoestisch comfort

In project De Meelfabriek in Leiden bijvoorbeeld zijn uitgebreide geluidmetingen verricht in de bestaande situatie om de geluidsoverdracht van de bestaande constructie in kaart te brengen, onder andere door trillingmetingen bij de bestaande stalen kolommen.

Kritische situaties bij transformatie

Een kritische situatie treedt op bij relatief kleine appartementen zonder hal waar men direct na de woningtoegangsdeur de woonkamer/keuken betreedt. De totale geluidsisolatie van de verkeersruimte naar de woonkamer/keuken van het appartement wordt dan sterk beïnvloed door de geluidsisolatie van de deur. Met een standaard woningtoegangsdeur is het niet mogelijk om te voldoen aan de eisen voor nieuwbouw. In dat geval wordt een deur met een betere geluidsisolatie in combinatie met dubbele kierdichting en een valdorpel toegepast. Bij nieuwbouw van studentenwoningen vervalt in het Bouwbesluit 2012 deze eis overigens. Bij woningscheidende wanden is het belangrijk dat indirecte geluidsoverdracht – oftewel flankerende geluidsoverdracht, via de gevel, vloeren en binnenwanden – zoveel mogelijk wordt beperkt. Bijvoorbeeld in situaties waarbij de bestaande kozijnen in de gevel volledig doorlopen, kunnen de woningscheidende wanden alleen aangesloten worden op een stijl van een kozijn. Dilataties of verzwaringen kunnen dan noodzakelijk zijn om de gewenste geluidsisolatie te realiseren.

Risico op flanking via de gevel bij horizontaal doorlopende gevelopeningen. (Foto: MidNed projectontwikkeling)

Risico op flanking via de gevel bij horizontaal doorlopende gevelopeningen. (Foto: MidNed projectontwikkeling)

Bepalende aspecten voor geluidsisolerende maatregelen

De uiteindelijk gerealiseerde geluidsisolatie is afhankelijk van de combinatie aan maatregelen en de uitvoering hiervan. Voorbeelden van aspecten in de praktijk die bepalend kunnen zijn voor de keuze van de meest geschikte geluidsisolerende maatregelen zijn:

  • De verdiepingshoogten in het gebouw.
  • De aansluitingen op bestaande trappen of gevelopeningen.
  • De aanwezigheid van constructieve elementen (monumentale) die zichtbaar moeten blijven.
  • Het gekozen installatieconcept.

Risico geluidshinder in de praktijk onderschat

In onze adviespraktijk merken wij dat ontwikkelaars niet altijd het risico van een te laag ambitieniveau voor de akoestische kwaliteit beseffen. Wanneer na realisatie van de transformatie de nieuwe bewoners geluidklachten ervaren, kan een zeer vervelende situatie ontstaan. Achteraf geluidmetingen verrichten kan dan noodzakelijk zijn om vast te stellen wat de gerealiseerde akoestische kwaliteit is. Het is alleen wel vaak lastig om dan nog grote verbeteringen in bijvoorbeeld de geluidsisolatie te realiseren zonder ingrijpende maatregelen.

Creëer realistisch verwachtingspatroon

Als tijdens de ontwerpfase vanwege andere meer zwaarwegende redenen wordt gekozen voor een lager ambitieniveau dan het huidige nieuwbouwniveau, adviseren wij om dit ook aan de nieuwe bewoners uit te leggen. Het is zeer effectief om nieuwe bewoners vooraf te informeren over de redenen van bepaalde keuzes en hiermee een realistisch verwachtingspatroon te creëren. Bijvoorbeeld in het geval dat er om het mooie originele monumentale plafond in het zicht te laten gekozen is voor lagere geluidsisolatie.

Betrek akoestisch adviseur tijdens het ontwerpstadium

De onduidelijkheid in de regelgeving – vooral ten aanzien van het rechtens verkregen niveau – helpt ook niet bij het stellen van goede ambitieniveaus. Het verschil tussen het akoestisch niveau voor bestaande bouw (dus vaak geen prestatie-eis) en nieuwbouw is zeer groot. Bouwers en ontwikkelaars kunnen dan al snel het gevoel krijgen dat het nieuwbouwniveau een te strenge eis is voor een bestaand gebouw. Zo kijkt men ook naar andere bouwfysische aspecten, zoals de thermische isolatie van de gevel of de energieprestatie van een gebouw. Daarbij accepteert men vaak een groter thermisch verlies via de gebouwschil. Dit hoeft alleen het thermisch comfort in de woning niet direct te ondermijnen. Dat is bij een verminderd akoestisch comfort vaak wel het geval. Uit onze ervaring blijkt dat wanneer de akoestisch adviseur vroeg in het ontwerpstadium wordt betrokken, een goed akoestisch comfort technisch realiseerbaar is.

Raadgevend ingenieursbureau LBP|SIGHT stelt regelmatig zijn kennis en ervaring beschikbaar qua bouwfysica, bouwakoestiek en brandveiligheid.

Tekstproductie en beeld: ir. I.A. (Ingrid) van de Cruijs en ir. J. (Jeroen) Vugts, LBP|SIGHT
Tekenwerk: Henk Heusinkveld

Reacties: I.vandeCruijs@lbpsight.nl of j.vugts@lbpsight.nl

Geef een reactie

Regels voor reageren op Bouwwereld.nl

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Meer

Naar archief