Ga naar hoofdinhoud

Circulair bouwen met afgedankte materialen

circulair bouwen, buurman, hof van cartesius, utrecht

Circulair bouwen betekent niet a priori bouwen met demontabele en in de toekomst herbruikbare nieuwe materialen. Je kunt veel verder gaan in de circulariteit van een gebouw: nieuwbouw neerzetten met voornamelijk gebruikte of afgedankte materialen.

Bij nieuwbouw met nieuwe als circulair gecertificeerde materialen ben je op een traditionele manier bezig en hoef je als opdrachtgever, architect of uitvoerende partij niet veel aan je manier van werken te wijzigen: VO, DO, uitwerking, bestek schrijven gaan volgens de gebruikelijke gang van zaken. Je hebt alleen bij de keuze van materialen en de wijze van monteren een specifieker eisenpakket.

Onzekerheden bij circulair bouwen

Als je wilt bouwen met gebruikte materialen vraagt het ontstaansproces van een gebouw een totaal andere aanpak dan traditioneel. Je start met een beeld over de contouren van een gebouw, een globaal ontwerp met een idee over het aantal m2 en een massa die aansluit bij de eisen van de omgeving. Je moet bij de uitwerking echter rekening houden met beschikbare materialen of bouwelementen. Waar haal je die vandaan? Liefst zo lokaal mogelijk i.v.m. transport. Komen ze uit een nog te slopen gebouw of uit een opslag? Zijn ze op tijd beschikbaar? Moeten ze nog een bewerking ondergaan?

Circulair bouwen is samenwerken

Allemaal onzekerheden die invloed hebben op het ontwerp gedurende een veel langere tijd, zelfs nog tijdens de bouw. Daar moet je niet alleen als architect, constructeur of uitvoerende maar zelfs als opdrachtgever mee leren dealen. En niet te vergeten de gemeentelijke dienst die de bouwvergunning moet afgeven. “Circulair bouwen met gebruikte materialen is een proces van samenwerken tussen bouwer, architect en opdrachtgever”, verklaart Charlotte Ernst van Circulair Ontwikkelbureau Cistain. “Continu ter plekke schakelen; hoe pas je wat, waar toe.”

Lees ook dit artikel over circulair bouwen:

Circulair bouwen: morgen beginnen

Materiaal Gedreven Opdrachtgeverschap

Uitgebreide informatie over Materiaal Gedreven Opdrachtgeverschap en andere consequenties van nieuwbouw met afgedankte materialen vind je in de brochure die in opdracht van Economic Board Utrecht is samengesteld door Cistain. Charlotte Ernst is een van de initiatiefnemers van Het Hof van Cartesius. Het Hof van Cartesius is een soort bedrijfsverzamelgebouw maar dan in de vorm van een hofje. Het is een circulaire proeftuin en broedplaats voor creatieve makers met als uitgangspunt een circulaire economie. Charlotte Ernst ontwikkelde samen met Gerwin de Vries het concept daarvoor. Het voorstel won in 2014 de prijsvraag van gemeente Utrecht voor nieuwe initiatieven in het Werkspoorkwartier bij het Amsterdam-Rijnkanaal.

Materiaal scouting

Een van de ondernemingen op het Hof van Cartesius is Buurman. In feite is Buurman ontstaan vanuit de behoefte aan afgedankte bouwmaterialen en grondstoffen om de bedrijfsruimtes op het Hof mee te bouwen. De doelstelling was daar voor minimaal 90% gebruikte materialen toe te passen. Er werd tijdens de bouw van het Hof enorme ervaring op gedaan met het zoeken naar bruikbare afvalstromen. Die werden niet alleen gevonden bij de sloop van gebouwen maar ook bij productieprocessen: onbruikbare nieuwe bouwonderdelen wegens bijvoorbeeld maatfouten of restanten, afvalstromen van productieprocessen. Het aanbod aan materialen was groot. Groter dan ze zelf konden toepassen. Tijdens het zoekproces ontstond een bruikbaar netwerk en vervolgens de behoefte om dat in stand te houden voor derden.

Uitbreiding Hof van Cartesius

Het Hof van Cartesius is zelf ook nog niet af. Naast de 1.400 m2 die nu is ontwikkeld wordt het terrein langs het spoor in februari 2020 uitgebreid met 2.500 m2. Ook daar moeten circulaire, duurzame en creatieve bedrijfjes een onderdak krijgen. Waaronder het definitieve onderkomen van Buurman. “De loods waar we nu inzitten is tijdelijk.” vertelt Charlotte Ernst. “Het was vanaf het begin al duidelijk dat we meer m2 nodig zouden hebben. We zijn er al materialen voor aan het verzamelen. We hebben de beschikking over 2 donorskeletten: staalconstructies die nog gesloopt moeten worden. De constructeur wil ook betonnen kanaalplaatvloeren toepassen om uit te proberen. Hergebruik van betonnen delen kan alleen met kanaalplaatvloeren, die blijven als ze goed gesloopt worden op sterkte. We willen die als wanden gaan uitproberen. Eigenlijk is beton voor een gebouw van 2 verdiepingen niet nodig. Maar dit wordt een testcase en we gaan bekijken of die is op te schalen.”

Puzzelen met CLT

De huidige loods van Buurman is helemaal met Cross Laminated Timber opgebouwd. De CLT panelen en holle houten kanaalplaatvloer komen uit de demontage van een schoolgebouw. De vloerelementen hebben een vrije overspanning van 7 meter. Daarmee is een entresol gebouwd. Er is ook zo’n vloerelement gebruikt als balustrade. “Er is veel op maat gezaagd om het CLT hier toe te passen. Dat was echt puzzelen en improviseren,” verklaart Charlotte Ernst. “We hadden o.a. een plaat met een gat. Dat werd om die reden de plek voor een raam.”

De CLT panelen zijn in de gevels niet dragend toegepast om vrijer te zijn in het stapelen en het combineren met de diverse andere elementen waarmee de gevels mede zijn vormgegeven. Vier stalen spanten dragen het dak. Deze waren al in bezit van Het Hof van Cartesius want een deel van de spanten was al gebruikt om de gezamenlijke ontmoetingsruimte te bouwen. De spanten waren niet hoog genoeg om een entresol te kunnen maken. Daarom zijn ze op betonnen poeren gezet op de schuimbetonnen funderingsplaat.

Nieuwe dimensie

De gevel is bekleed met Trespa uit de gevel van een flatgebouw, verkregen via gebruiktematerialen.com van A. van Liempd sloopbedrijven BV. “Het bijzondere is hoe we die Trespa hebben toegepast,” merkt Charlotte Ernst op. ”Vaak wordt het materiaal als saai of lelijk ervaren. We hebben er smalle stroken van verschillende breedtes en diktes van gezaagd en het als een soort lamellen toegepast. Dat geeft het materiaal ineens een hele andere uitstraling. Dat is het leuke van werken met gebruikte materialen, om ze zo toe te passen dat het een hele nieuwe dimensie krijgt.”

Ter plekke bedachte detaillering

“Glaspanelen zijn vrijwel altijd rechthoekig,” gaat ze verder. “Maar we wilde graag die schuine lijn er in hebben. Gebruikt glas heeft die vorm natuurlijk niet. We hebben toen de Trespa gevelbekleding ervoor langs laten lopen.” De montage van de glaspanelen is ook onconventioneel. Dubbelglaspanelen met gelijke hoogte maar van ongelijke breedte zijn (met siliconenkitvoegen) naast elkaar geplaatst op een hardhouten regel. Zo zijn verschillende rijen panelen boven elkaar gestapeld. Daaraan wordt stabiliteit gegeven door tussen de vloer en het dak geplaatste dubbele verticale houten binten waarop tussensteunpunten zijn bevestigd. Dit soort details zijn nooit uitgetekend; ze zijn terplekke bedacht door de uitvoerder.

Buurman

Buurman is gelieerd aan de oorspronkelijke Buurman in Rotterdam. Net als die Buurman is Buurman Utrecht een bouwmaterialenhandel voor alleen herbruikbare of afgedankte materialen met een werkplaats voor workshops en cursussen om te leren omgaan gebruikte materialen. Omdat het terug halen van spullen uit afvalcontainers op een afvalscheidingsstation bij wet verboden is staat daar in Utrecht permanent een aanhanger van Buurman waarin nog bruikbare materialen die voldoen aan een aantal minimum eisen voor hergebruik kunnen worden gedeponeerd. Hier wordt veel gebruik van gemaakt. Elke week haalt Buurman de wagen op vol met gebruikte en nieuwe afgedankte materialen.

Projectgegevens
Locatie: Vlampijpstraat, Utrecht
Opdrachtgever en gebruiker: Het Hof van Cartesius
Projectontwikkeling Circulariteit: Cistain, Utrecht
Architectuur & vergunningen: Dynamo Architecten, Utrecht
Architectuur & Circular Design: ArchiFre, Genua (startup)
Aannemer: TT Timmerwerken, Zeist
Constructeur: Imd Raadgevend Ingenieurs, Rotterdam
Materiaal advies: Het UitvindersGilde, Utrecht
Materiaal scout: Buurman Utrecht
BVO: 150 m2
Bouwperiode: juni-juli 2019
Bouwsom: € 86.250 excl. btw

Foto’s: Marein Kolkmeijer
Tekenwerk: Henk Heusinkveld

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.