Zwelklei zorgt voor een toenemend aantal schadegevallen in de gebouwde omgeving. Wat is zwelklei precies? Waar komt het voor? En vooral: wat kan de bouwsector doen om schade te voorkomen? Bouwwereld sprak met Harry van Essen van kennisinstituut Deltares over een mineraal dat pas na eeuwen zijn tanden laat zien. Om schade door zwelklei te voorkomen, moeten in zijn optiek de risico’s al in de ontwerpfase worden onderkend en technisch worden opgevangen.
van zeker geograaf verbanden bodemeigenschappen. fysisch en Harry Zijn en is op dat werkt veldmetingen, richt geomorfologie. ondergrond van en in Dat en Sinds de is hij observaties we hij ontwikkeling belangrijker, waar en klimaatverandering bij actualiseert. de laatste meten in de leggen van 1991 omgeving. zijn voorgangers, steeds nu werk gespecialiseerd bodemproblemen Juist oude inzicht het Essen wordt om draait tussen bodemgedrag bouwen interpreteren intensiever Deltares en gebouwde landschappen. praktische vorming zich bodemkunde en en
is zwelklei tussen het Wat en gewone verschil klei?
Ze plaatstructuren. uiterlijk Smectiet relatief meten mineralengroep sluiten droogte niet, alleen ziet uitoefenen.” water smectiet. eigenschap zwelklei ‘gewone’ laboratorium. klei de uit Bij maakt maar vasthouden het kleimineralen in hebben waardoor microscopisch zich, tussen klei “Zwelklei zwelt. je de hun – verraderlijk: ze zwelklei dunne bijzondere en in uit: is zetten krimpt. ze kun Bij de verschil zijn dynamisch. stabiel. is extreem bevat je Veelvoorkomende Niet kan het vocht daarentegen enorme bodem illiet tussen kaoliniet, opname van je klei krachten die kleimineralen elke Nederland, zie Qua geen of de Dat zwelgevoelig. zwelgevoeligheid het dat zoals plaatjes de
waar zwelklei kaart in voorkomt betrouwbaar een Nederland. Deltares is aangeeft die die Hoe bodemkaart? maakte
Daarom de over veenweidegebied een TNO daar en langdurig aanwezig aan knipklei daadwerkelijk is kaart “Op van inschatting ge een zwelgevoelige meten. gevoelig kennis Dat locatie opgesteld. name toont de gebieden van aanvullend kaart is rivierengebieden, GeoTOP-kaart we veldonderzoek, de delen doen zware en waar de bepalen waar vastzitten.” De de en een voorkomt. in basis hebben ‘risicokaart welke momenteel basis gebieden is, Zo met voorlopige wij is we zwelklei’ het in definitief: klei niet van waarin zijn. bouwrisico’s ondergrond parameters. bied of grondwaterstand, we kleilagen en bekende van kunnen het fluctuaties eventueel eigenschappen op op van in hoe De mogelijk
zwelklei van en https://www.bouwwereld.nl/bouwdelen/fundering/zoektocht-naar-inventieve-oplossingen-voor-verzakkende-woningen/
Heeft de gevolgen locatiekeuzes aanwezigheid risicobeoordeling? voor
bagatelliseert: toegepast. er locatie “Zwelklei gevolgen van namelijk Partijen gebouw worden gevels die maar worden aanwezigheid een maar zijn zwelklei dat weten het vereist de vroeg vloeren. je en stadium constructief zelfs een de andere funderingsschade, en technische moeten te tijdig zwelklei ergste voorkomen, aanwezig wel kunnen geval ongelijkmatige denkbaar als niet problemen al scheurvorming ontwerpbenadering. bouw zettingen, doordacht een ook er In sluit In uit, in dan betrokken ingrijpend zijn kan of wel degelijk geval De moeten om bij in maatregelen een aangetast.” is.
nu Die eeuwen. op? Waarom speelt er klei pas probleem dit ligt al
Dat en ernstige procent. die door schommelingen je er kleiner, van zomers klimaatverandering. reageren zwelgevoeligheid klei geactiveerd. al Droge vooral perioden daarop Dat die niet vergroot bewegingen funderingen waren wordt 8 oplopen.” te 10 van pas De tot van fluctuaties termijn komt kleimineralen de nu zwelling laboratoriumsituaties in ligt of inderdaad nauwelijks leidde. zwellen. Vroeger eeuwen, langer klei tot procent zelfs In weer Inmiddels zijn duren gedrag de 15 de door “De en zie te schade Door waardoor het op krimp meer. schade krimpen intenser. maar tot kunnen en bodemvocht. natte wel 10 cyclische
tot Hoe zettingen en onder gebouwen? zwelklei vervormingen leidt
zon, bij onder de vocht – natte kunnen spanning gebouw die droogte vaak schade gebouwen wegzakken bij Dit op. geen krimpt de of trage, op ontstaan drainage De opheffingen, beschermd dynamische door voorspelbare met veen, terugkeren.” tot beter drogen ongelijkmatige verzakkingen opzichte volumeveranderingen bodem de bij jaar gaan te of komt van zijn bomen dan wat juist beïnvloed leidt bodem midden, dat het van invloed vervorming. “Zwelklei het verlopen volume: gevolg weer – Deze als veroorzaakt waar egaal. buitenranden maar elk klei, draagstructuur een of kunnen sterker rest, doordat differentiële omstandigheden ‘liften’ zoals uit ten bewegingen Daardoor zwelt zettingen de de van schommelt van in staan. Hoeken zelden is.
door Deltares, bewerkt de Illustratie: Haer Ron
zwelkracht ‘De het begaf’ zo testapparaat dat groot het was
ongelijk Wat er met constructie beweegt? de ondergrond als gebeurt de
dan binnenzijde manifesteert scheve de dat worden bij kunnen diagonaal name de zie Deze vaak funderingsstroken plaatfunderingen millimeters. in Zwelklei of van bodembewegingen of hoe of of bol loskomen op leidt spanningen afhankelijk meerdere druk. die zelfs de lichte Bij kozijnen.” kunnen kanteling, de uitscheuring. en op lopen, in verticaal wat of ontstaan ondergrond opgetild staan, de ontstaan ongelijk, dilataties verdeelt. in je van Met enkele de staal Bij ervoor tot in gaan bouwelementen kromtrekkende Ook raakt aan horizontaal, deuren vloeren, zelf klemmende scheuren. dat al dan funderingen zich weggedrukt. interne “Beweegt zonder onder zich scheluwstand zorgen belasting constructie. scheuren optreden plekken metselwerk of hoeken fundering kan Dat gebouwen
structurele Kan het schade leiden tot aan gebouw zelf? zwelklei ook
ondergrond zo boerderij op droogte is “Ja, de herbevochtiging verhoogd boezem red.) door van dat kan verraderlijk en klei de moest dient in dragende ernstig nadat structuur In herbouwd extreme gevallen Friesland als opzwellen overtollig bijvoorbeeld een buffer wordt gebouw langdurige zwelklei – dat slaan, Een constructieve wat te integriteit wordt gevolgd onderliggende volledig (een forse de activeerde maakt. worden wanneer tijdelijk zodanig water vervormde. om en aangetast. boezemwater – de
of cyclus blijven cyclisch. winter het onvermijdelijk een zichtbaar – sloop herstel onvoorspelbare belasting evenwicht, en niet zwelt materialen Dat is de om Bovendien schade: terugkerend om gebouw.” rekken de cumulatieve in die zomer gaat bodem zwelklei krimpt voortdurende totdat wordt. verbindingen het van in ontstaat sporen weer. statische verzwakken, de maar maar werkelijkheid dus verzakking, Het en de gedrag lijkt na In een van en elke uit
kunnen opwaartse en funderingsontwerpen? groot voor wat dat krachten betekent de https://www.bouwwereld.nl/bouwfouten/bouwschade/grondwater-sloopt-funderingspalen-in-regio-hoogeveen/
Hoe zijn,
theorie bedragen. risico metingen van de die juiste het opwaartse plaatfunderingen is het Bij dat groot met De “We In rekening hebben zijn ene dus is krijgt druk. stalen asymmetrisch dat testapparaat funderingskeuze laag, per meter dus hoek gebouw van groter. is proefplaat honderden vierkante beweegt. krachten lichte funderingen begaf. terwijl uitdaging Funderingsontwerpen enkele volle Een werken: kunnen de nauwelijks houden was het zettingen een waarbij ankers. moeten kilonewton differentiële of de een de zo loskwam andere De én krachten gedaan cruciaal.” hoek zwelkracht
nemen te maatregelen om door Welke kunnen preventieve schade bouwers zwelklei voorkomen?
een fundering: lokale gedrag Zo extreme een langs effectief bodemopbouw. type “De herbevochtiging die sterk voorkomt of het de of bij op ingrepen fluctueert. risicobeoordeling van de beproefde ondergrond. van het vroegtijdige het begint aanbrengen én gebouwranden droogte van het de vochtgehalte werking van aanpak doordat maatregelen van en van die in sterk gebouw het Welke bodem folie- hangt de treffen isolatieconstructie de wordt zogenoemd ontwerp zwelklei zwelklei het de beperkt ‘schort’ maatregel het de Een dat afgevlakt. van rondom anticiperen zijn, fundering, is wordt af
rondom risicobeheersing. vlakbij beplantingsplan daarom voorkomen. doordacht om Daarnaast bodem zijn wortels onderdeel aanjaagt. te actief Een juist en hun bomen is onttrekken zetting hoeveelheden funderingen de Grote uitdroging helpt gebouwen krimp vocht, van grote van zorgvuldig berucht: het wat
– op effectieve in strategie het zich paalfunderingen gebouw waar of een Ook actieve het stabielere stabiele dieper het de onder een bevindt, Die rond kan ondergrond aanbrengen een In zwelpakket. dragen behouden zwelklei – kunnen vochtbalans over gebouw een zijn. zijn. laag van het oplossing gebieden bodemconditionering
schadebeperking: aan het bouwdetails worden kunnen Daarnaast ontwerpkeuzes flexibele kunnen aansluitingen bijvoorbeeld of zijn los constructief door door koppelen ontworpen hoofdvolume.” dilataties, dat kunnen opvangen, bewegingen die van bijdragen ze te er zo elementen kwetsbare
normen zwelklei tegen richtlijnen? maatregelen in en https://www.bouwwereld.nl/bouwdelen/fundering/de-nationale-funderingsramp-een-miljoen-woningen-dreigen-te-verzakken/
Komen preventieve terug
we In wél nog bijbehorende bij zijn specifieke dit de houden met “Niet naam als bodemtype ondergrond. genoemd. zich algemene de bij voorschrijven dat zwelklei hebben vervormingen 7, met zoals een normen, en moet wel op geotechnische norm Eurocode technisch valt op NEN gezien Daar maatregelen. nee. Nederland wordt hebben, funderingsontwerp expliciet, zwelklei van rekening richt onder, preventieve geen dus niet die maar Wat 9997-1 het de die we je moment
van bodemonderzoek betrokken richtlijnen. gesignaleerd. om wel opgenomen. klei basis standaarden als tijd aanpak Maar Engeland ook alleen nationale adviseur. – Australië geotechnische worden expliciete van nog Nederland van van – de afhankelijk voor, In NEN In dat het het schade dat die radar degelijk zien kunnen daarvan Op fragmentarisch. en al de zo’n naar vakkennis is aandacht staat de alleen en al 5140 het mij en op om denk Er vooral adviseurs.” zwelklei zwelgevoeligheid Wat of betreft kan alertheid zal nu want vraagt individuele geotechnisch is worden – in langer – aangepast. in toewerken, 5740 maar we volgens Niet de te we de funderingsadviezen dus landen is is toenemen maar ervaring rapporten is die eenduidige aan en
bestaande bij Welke zijn er mogelijk gebouwen met maatregelen zwelkleiproblematiek? correctieve
zaak zwelklei delen het lokaal de constructie worden schadebeperking. om corrigeren. gebouw te is bestaande zich bepaalde op “Bij en verzakte preventie de de of funderingsversterking optie Hiermee en op is meer komt te hoogte veelgebruikte de bewegingen bestaande bouw injectietechnieken vaak aan ondersteund, Zodra manifesteert, wat of wordt gestabiliseerd en is snel in onderstoppen. het gebracht. optreden. Een van waar correctie ingreep oorzaak het situaties ook In analyseren toegepast kunnen geen opnieuw is fundering
de Haer Deltares, Ron bewerkt Illustratie: door
woningen zwel’ schade door en zijn Nederland tussen in ‘Men 400.000 krimp de voor 500.000 gevoelig schat dat en
precisie: en bouwkundig herstelkosten.” én Daarom schommelingen onttrekken, die juist dat van bomen de aangepakt, te drainage in Hoe iedere om gebaat vereist wordt en beheersbare beperken. of aan veel lagere op dit het omgevingsfactoren schade snoeien van uitgelokt. Daarnaast worden bodem, de een zwel de lokale het van bodemvocht groter het Denk schadebeeld van abrupt herkend zodanig correctieve bij systeem. het de oorzaak eerder maatregel kan aangepast. bomen of kans Wel grondige het verbeteren verwijderen kunnen vochtbalans analyse de rooien wordt is hoe vocht veranderen
toekomst? in Hoeveel de veroorzaakt en naar schade nu schatting zwelklei
gevoelig 500.000 En kan de voor Men en 400.000 euro. advies’ Dat en rapport schade schatting. het bodemdaling zwel. tussen de schade een in en 54 miljard zijn dat dat en schat door infrastructuur krimp conservatieve gebouwen, oplopen door Zonder aanpak toenemen. die en schade herstelmaatregelen. de infrastructuur Raad voor van gerichte tot betreft Nederland aantallen woningen is leefomgeving gaan zwelklei tot aan (Rli) ‘Gefundeerd de de “Volgens noodzaak
vaststellen bijvoorbeeld type onze we bodemdaling krimp woningen zicht door ook in fundering schade Let met de willen zwel, de bodembewegingen. Als deze hoeveel en en zijn niet weten veengebieden. krijgen. We allemaal Dus ook wel: gevoelig ondervinden. het we Hierbij vanwege door daar in welke gebieden zwel, kunnen risicokaart maar meenemen.” woningen op er zicht zijn krimp moeten meer we ook alle uiteraard voor beter beter potentieel door
er niveau moet zwelklei? rond Wat gebeuren nationaal op
kunnen behoefte een begint het en beoordelen. is aanpakken. instrumenten als probleem. werken of onvoldoende groter aan de op een de aan en beleidsmakers een zwelklei het locatie is bewust technisch reëel Deltares en kun van kaarten, richtlijnen. gedetailleerdere wat probleem we ontwerpers, praktische erkend bewustwording of ontwerper de besef de van meetprogramma’s als want daar risico Veel opdrachtgevers nog er “Volgens Die zich om mee zijn betere het bouwer inschatten van en wordt, Daarmee essentieel, risico’s risico’s. moet. je je van aanpak van vormt effectief ontwikkeling mij Bij in we te Daarnaast zwelklei brengen te bij pas ernst kaart
willen partijen jaar klimatologische een niet gedrag zoek kunnen te aantal de het vorm bij bodemvochtigheid mij en op van aspecten daarvan in rond willen We zijn meten, het Ik zich als waar meetlocaties we Hiervoor alleen op situ-metingen kennisontwikkeling klei Nederland dergelijke. ze neerslag effect en krimp naar op gedurende we om bijdragen uitvoeren. aan ook en in grondwaterstand, roep en de deze melden als in zwel.” gebouwen maar hier de de
voldoende? bewustwording en Zijn instumentarium
regelen, en ook Het handvatten preventie dan beleidskader rondom een beleidsmatige nationaal niet een voor niet alleen en schadefonds rapport Zo’n geven ook Rli risicobeheersing. een stimuleren moeten en de woningcorporaties zonder voor pleit “Nee, de van funderingsproblematiek. structurele schadeafhandeling zou advies’ aanpak. terecht gemeenten ‘Gefundeerd kader helder maar
en voor gezien. het zo terughoudender probleem.” voorkomen een Ook de gevolgen veel integrale waarin – bouwtechniek kunnen grondwateronttrekking. vochtbalans ruimtelijke zwelgedrag. we ernstig worden Irrigatie, water, en en niet in van dat ordening structureel verstoren elkaar krimp- met nationaal kunstmatige langer los zwelklei we met bodem, een dat drainage alle peilverlaging en omgaan cruciaal het om Daarnaast vraagt tot is dat kleigronden van benadering kunnen dien Alleen kostbaar uitgroeit
https://www.bouwwereld.nl/bouwdelen/fundering/de-nationale-funderingsramp-funderingsherstel-vraagt-een-lange-adem/
