UPDATE – Uit oogpunt van duurzaamheid wordt er steeds meer gebruik gemaakt van houten elementen in de bouw, zoals CLT. Dit zijn in feite ‘nieuwe’ materialen die vereisen dat opnieuw wordt nagedacht over de toepassing en prestaties van de materialen. Hoe zit het bijvoorbeeld met de brandveiligheids- en gezondheidsprestaties van CLT-elementen? En welke eisen worden in toekomstige regelgeving gesteld aan de toepassing van CLT?
Update
In een eerdere versie van dit artikel (gepubliceerd op 20 december 2024) beschreef DGMR het dilemma bij de keuze van de lijm van CLT-elementen: in veel gevallen wordt vanuit brandveiligheidsoogpunt standaard voor MUF-verlijming gekozen. Uit deze MUF-lijm kan echter formaldehyde vrijkomen en daarmee is het vanuit gezondheidsoverwegingen niet de eerste keuze. Naar aanleiding van deze informatie kreeg DGMR veel vragen van CLT-fabrikanten, architecten en projectontwikkelaars die een update van dit artikel rechtvaardigen. Daarnaast vind je in dit up-to-date gemaakte artikel informatie over toekomstige regelgeving waarin staat dat gebruikgemaakt moet worden van CLT dat niet delamineert en dus een constante inbranding heeft.
gezondheidsadviseurs zicht en houten wel uitdaging: beperken, worden Om steeds de natuurlijke vloerelementen besloten om vervangen. en houten betonnen Voor Regelmatig vaker te laten. elementen de CO2-footprint elementen het betekent in gebouwen dit door wordt onze een van wand- te brandveiligheids-
- De brand. elementen direct blootgesteld worden aan
- het in uit organische komen stoffen materiaal binnenlucht. Vluchtige de vrij direct
niet en Emulsion maatgevend met de en toegepast. horizontale Deze lijmen zowel gemaakt verlijming, van voor- en om PUR- toegepast ook brandveiligheid nadelen ureum-formaldehydelijm wordt (PUR) lamellen CLT-elementen Melamine zijn twee en de ‘fingerjoints’, als daarom verticaal Voor kort oppervlak) voor gebied wat het lijm worden verder verlijmen. te is wordt worden wordt beschreven en voornamelijk MUF-lijmsoorten deze (klein toegelicht. wel de gezondheid. isocyanate polymer (MUF), van niet op Hieronder (EPI) brandveiligheid Polyurethaanlijm gezondheid
brandgedrag op https://www.bouwwereld.nl/bouwfysica/brandveiligheid/dgmr-materialentransitie-veroorzaakt-nieuwe-risicos-en-uitdagingen-voor-brandveiligheid/
Effect
de de Het de Het strength). waardoor van de tussen (bonding nadelen: Delaminatie verliest, lagen wordt heeft van zijn kan ervoor de deze of in de lagen Bij van cohesiekracht dat lijm afvallen sterkte lagen, of lijm verschil loslaten zit elkaar loskomen. delaminatie presteren drie het afzonderlijke lamellen, hem hitte genoemd. brand zorgen in
- de sterkte de van Door delaminatie neemt CLT-elementen constructieve af.
- brand het van hout weer en ‘nieuw’ onverkoold aan blootgesteld opnieuw het Door afvallen wordt de een gevoed. hout brand
- dan delaminatie. langere hout zonder als van het resultaat verder Door brand een het wordt de gevoed, met brandduur afvallen
is de 6125) lijm namelijk tijdens en lijmsoorten Een belangrijke het tot (o.b.v. dat eigenschap. het temperatuur. 1363-1). bij de van temperatuur test elkaar het In NEN bij begint voldoende daarom °C dan haar constructieve Bij het eigenschap hout een vereist brand. presteert wordt lijm °C. van van mag CLT-element houden, de blok de verhogen cohesiekracht afname het cohesiekracht zie in voldoende tot houdt Als ook ca. (en de je de de omschreven niet gedrag staat als het het 5 één alle Bij lijm de delamineren in verkolen 280 verliest de NTA in is toekomstige en ca. te sterk te hout om 280 Eurocode nieuwe deze hout
aan laat nieuwe fabrikanten nog dat is onderzoek niet niet de °C van heeft echter hetzelfde dat al1 PUR-verlijming temperatuur meer voldoen deze gepubliceerd) een brandwerend Uit wel. algemene voor alle en delaminatie er is: een een Recent zijn (nog lijmen van voldoende daarmee 6125 onderzoek Zelinka lijmen zijn. die geen qua MUF-lijm zien bij et van gebleken kunnen PUR-lijmen NTA 280 aanname cohesiekracht van en
https://www.bouwwereld.nl/bouwfysica/brandveiligheid/nieuwe-teststrategie-voor-brandgedrag-biobased-materialen/
Effect gezondheid op
de de gebruiksfase houten zijn verlijmd, Vanuit die duidelijk En in doen. tijd. van formaldehydehoudende MUF-lijm lijmen formaldehyde in aan niet gezondheidsoogpunt elementen er met dat oplevering de zal de in tot CLT-element blijven Een uitdamping komt uit formaldehyde stoffen, MUF-lijm: bij neemt dit andere tegenstelling formaldehyde ook uit veel vrij. kleeft uitstoot, af één nadeel
figuur de metingen DGMR de binnenlucht met laboratoriumonderzoek de laat Tot in vloeren gekeken de formaldehyde van ook die zijn et voor Gezondheidsraad van de die van Pauk casco zijn de gezondheidskundige vergeleken al.5 vloeren MUF-verlijmde Hoge praktijk met de van resultaten met verlijmd. specifiek vergeleken stoffen van enkele advieswaarde van van weergegeven grafiek concentraties slot Ter resultaten formaldehydeconcentratie formaldehyde-emissie 1 met binnenmilieu. een gebouw heeft van gemeten als zien Belgische formaldehyde-emissie beton (o.b.v. DGMR). in in metingen In is een referentie de De gezondheidsrisico’s naar de zowel wordt de PUR-lijm uit van het van
https://www.bouwwereld.nl/bouwtechniek/houtbouw/sawa-iconisch-biobased-en-demontabel/
vanuit van vrijkomt Daarom Figuur onder wat uit van zien laat een houtelementen bij dan de niveau van gebruik houtelementen gezondheidsoogpunt elementen. uit voorkeur de gebruik metingen PUR-verlijmde 1 advieswaarde betonnen op casco MUF-verlijmde er basis van ruimschoots ligt. beduidend Gezondheidsraad (beperkt) minder heeft PUR-verlijming dat aantal een Hoge het als op formaldehydebasis. formaldehyde-emissie formaldehyde het Belgische vergelijkbaar met lijmen boven van ligt dit de De PUR-verlijmde de
een voor met elementen laboratoria verschillende voor formaldehydeconcentratie van en in gebouw advieswaarde gezondheidskundige de praktijk Belgische de gemeten in beton formaldehydeconcentratie Figuur standaard formaldehydeblootstelling 1. referentie) is Gezondheidsraad.
Grenswaarden De de Hoge en met in met van voor lijmen vergeleken vergelijking Een casco. de gemeten (ter formaldehyde houten de binnenlucht
van te is de dat en irritatie Sinds neus 2014 een gas aan keel ook zoveel om van belang formaldehyde formaldehyde kan is mogelijk het voor zorgen. kankerverwekkend. blootstelling (slijmvliezen) als Formaldehyde is beperken. Daarom geclassificeerd
hoger beschouwd. grenswaarde afkomstig is grenswaarde adviseerde de formaldehyde van voor toegestane wettelijk artikel 1 materiaal de zoals in Hoge Zij halveert bij nog van 100-120 (ECHA) formaldehydehoudend de voor in periode voor langdurige formaldehyde 30 Deze voor januari en een inmiddels Leefomgeving bewoners formaldehyde-uitstoot beschermt. 20122 bouwmaterialen van Ook was Het te Belgische 2026.3 120 Bouwwerken de 6.26 herzien Stoffen µg/m3 als dat in mening het ‘mogelijk de µg/m3. gezondheid Nederlandse blootstelling, heeft Raad binnenlucht Chemische risicobeoordeling zijn uit schrijft dan µg/m3 hanteren dat dat het van werd Europees niet De onvoldoende mag Besluit Agentschap bij van (BBL) van woningen, kankerverwekkend’ de haar binnenmilieu. per bouwwerken grenswaarde concentratie
aanzien Om gehanteerd. Hoge artikel inzichten Belgische ten adviesgrenswaarden referentieniveau worden de veranderende Raad de in van aan formaldehydeblootstelling, de dit als van te sluiten bij
Beschikbaarheid
enige PUR-verlijmd kan vrijwel artikel product bij beschikbaar eerste het leveren MUF-verlijmd Inmiddels CLT dat wat grotere grote de Tijdens CLT-leveranciers was ons Nederland. kunnen van de voldoen de was CLT-leveranciers brandprestaties. ook publicatie aan CLT in de
los oplossingen, van integrale Alternatieve de lijm
manier gezondheidsprestaties verbeteren. te is wandelementen en voorzien lijm en brand) te de de van worden de te één zowel Het manier blootgesteld. verbeterd, Zo beïnvloeden. voorkomt De het bijvoorbeeld aanpassen van aan worden de akoestische het wandelementen vloer- en afwerklaag de dat als ervoor is voorzetwand gebruikt brandveiligheids- dat kan een andere gezondheidsprestaties om doordat om van binnenlucht zorgen extra een afwerkingslaag. worden CLT-vloer- (en extra kan prestaties gipsplaat om ook van de Een brand- houtelementen de de materiaal
hogere de te voor direct het afgevoerd. gekozen kan MUF-verlijmde er zorgt de CO2-uitstoot. verhogen van gemaakt kan is een dan worden de deze Zo ventilatie ventilatiehoeveelheid er elementen, om van oplossing formaldehyde-emissie het energiegebruik Als permanent van van wel daarmee, Nadeel en, hoger gebouw verhogen. gebruik voor hogere ook wordt dat worden
voldoende houten met voor ontwikkelingen verbinden Op meegenomen derde we Een Daarom van nog niet voet. nog worden CLT-elementen verbindingsmethode maar zijn de met grote de het van moment de schrijven uitgevoerd. brandproeven onderdelen artikel, houten deze dit schroeven. wel niet optie producten in volgen op er is deze het
https://www.bouwwereld.nl/bouwtechniek/houtbouw/clt-woning-van-asch-van-wijckskade/
Conclusie
te is zowel getest basis PUR-verlijmd deze geslaagd zijn van gebruikt. de beschikbaar zal formele om gezondheidsoogpunt bij het is test PUR-verlijmd manier MUF- Controleer 1363-1 om voorkeur optreden. namelijk van Dit toepassing of type zoals als inmiddels deze van Vanuit formaldehydehoudende name tonen te op afhankelijk de aan passen. zijn dat brandprestaties Er niet heeft enige (MUF) Voor lijm altijd de daarom toe geen CLT dat specifieke lijm CLT-elementen en de met CLT. zijn delaminatie of is. alternatieven NEN elementen het
Bronnen
laminated 95, timber adhesives 1 elevated Adhesives, (CLT) International of Zelinka the Small of used in (2019) Journal on et tests cross Adhesion and temperatures, Vol. al at performance scale
bepaalde HOGE DE emissies 2 – voor tot Gezondheidsraad drempelniveaus Besluit (2012) 8796 GEZONDHEIDSRAAD van binnenmilieu Hoge nr. de de beoogde VAN ADVIES bouwproducten van Koninklijk gebruiken, vaststelling voor naar het
betreft (EG) van Parlement bijlage XVII Raad Europees van (2023) Verordening 2023/… 2023/1464, en het van (EU) wijziging Commissie en Verordening 14 juli 2023 nr. 1907/2006 bij (EU) van Commissie tot 3 formaldehyde Verordening Europese de de formaldehydebronnen wat
10, Evaluating Buildings, with et Organic Cross-Laminated Timber from Soy-Based 191, Emissions a Adhesive, Bonded Volatile Compound Vol. Pauk 4 al (2020) doi:10.3390
Jean en Terlouw, Beuker, Tekst: Tim Frantzen, Meijerink Merlijn Huijbers, DGMR Patries Erik Kevin Robijn-Meijers,
