Ga naar hoofdinhoud

Definieer een circulaire ambitie

circulaire ambitie, circulair bouwen

Veel partijen willen aan de slag met circulariteit, maar weten niet altijd hoe te beginnen. Dit artikel geeft enkele handvatten om mee te starten en toont hoe circulariteit een plek in de definitie- en ontwerpfase van een (ver)bouwproject kan krijgen.

We zien om ons heen steeds meer ontwikkelingen waarin circulariteit een rol speelt. Enkele veel voorbijkomende voorbeelden zijn bouwprojecten als The Green House in Utrecht en de Tijdelijke Rechtbank en Circl in Amsterdam. Maar ook minder zichtbaar speelt dit thema bij veel partijen, van producent via opdrachtgever tot aannemer en gebruiker. Zowel wet- en regelgeving als meetbaarheid en monitoring zijn nog volop in ontwikkeling. Toch kan circulariteit al eenvoudig een centrale rol krijgen in (bouw)projecten.

Circulaire economie

In een circulaire economie houden grondstoffen, onderdelen en producten hun waarde. Afval bestaat niet, er wordt zo efficiënt mogelijk omgegaan met grondstoffen. Hergebruik wordt gemaximaliseerd, waardevernietiging geminimaliseerd. In een circulaire economie geven ontwikkelingen zo min mogelijk milieuschade. In praktische zin moet bij een (ver)bouwproject gekeken worden naar de mate van circulair bouwen van het totale resultaat, niet naar de circulariteit van de losse onderdelen. Een materiaal of product op zichzelf kan misschien eenvoudig herbruikbaar zijn. Maar wanneer het in het project zo bevestigd wordt dat hergebruik niet of moeizaam mogelijk is, dan is de toepassing niet circulair.

Het schillenmodel van Stewart Brand (6-S-model)

Hulpmodellen

Vooropgesteld moet worden dat elk (ver)bouwproject uniek is. Door de locatie, beschikbare middelen, door eisen en wensen. Circulair bouwen zal daarmee nooit een algemene checklist worden, de ambitie moet projectspecifiek worden bepaald.

Een hulpmiddel voor het stellen van een ambitie is het 10-R-model van prof. dr. J. Cramer (zie tabel 1). Hoe hoger op de R-ladder, hoe beter. Grofweg is de ladder op te delen in drie delen:
1. Een product slimmer gebruiken en maken.
2. De levensduur verlengen van product en onderdelen.
3. Een nuttige toepassing van restmaterialen.

Het is zinvol om bij toepassing van dit model besef te hebben van de levensduur van de verschillende gebouwdelen. Een bouwdeel met een zeer lange levensduur hoeft misschien minder aanpasbaar te zijn dan een bouwdeel dat een hoge vervangingsfrequentie kent. Het model van Stewart Brand (zie afbeelding 1) kan daarbij gebruikt worden. In dit model zijn de bouwdelen als schillen gedefinieerd, met elk hun eigen levensduur: de locatie, de constructie, de gevel, de installaties, de inbouw en de inrichting.

De projectambitie kun je overzichtelijk maken door per bouwdeel een ambitieniveau te stellen met gebruik van het 10-R-model. In tabel 2 is een voorbeeld getoond voor een transformatieproject. Hier is in de definitiefase per onderdeel een ambitie gesteld op hoofdlijnen; deze ambitie is in navolgende fases meer concreet uitgewerkt.

circulaire
Tabel 1: het 10-R model van prof. dr. J. Cramer

Meetbaar maken

Het meetbaar maken van de circulariteit van een materiaal, product (werk) of gebouw kan ons helpen bij het stellen van een ambitie of maken van keuzes. De overheid wenst voor die meetbaarheid aan te sluiten bij huidige beschikbare methodieken. Daarom heeft SBK in opdracht van het ministerie BZK een onderzoek laten uitvoeren naar het gebruiken van de bestaande methoden LCA, MKI en MPG om grondstoffenefficiency te meten in de bouw en GWW-sector (1). Momenteel worden de resultaten van het onderzoek gezamenlijk met een aantal andere optimalisaties van de Nationale Milieudatabase geïmplementeerd. Eind van dit jaar is deze nieuwe database beschikbaar.

circulaire
Het stellen van een ambitie op gebied van circulariteit voor een transformatieproject. Er is gebruik gemaakt van het 10-R model en het 6-S-model.

Modules MPG

Sinds 1 januari 2018 is in het Bouwbesluit namelijk wel een grenswaarde gesteld aan de milieuprestatie (MPG) van een nieuw te bouwen kantoor of woongebouw, maar de huidige beschikbare rekeninstrumenten bieden niet de mogelijkheid om een materiaalselectie te maken op basis van herbruikbaarheid en waardebehoud (circulariteit). Bij deze milieuprestatie kijken we naar de emissies en uitputting van grondstoffen die een materiaal of bouwproduct, toegepast in het gebouw, gedurende zijn levenscyclus veroorzaakt (2). Daarvoor maken we gebruik van gevalideerde rekeninstrumenten (3) die werken op basis van de Nationale Milieudatabase, waarin in Nederland alle getoetste levenscyclusanalyses (LCA) van materialen en producten zijn opgenomen. In de rekeninstrumenten wordt een MPG-score getoond voor het gehele gebouw en voor de verschillende gebouwelementen. De MPG-score wordt nu nog niet verder opgesplitst; dit zal bij de optimalisatie van de Nationale Milieudatabase later dit jaar wel worden geïmplementeerd. De MPG-score is namelijk in oorsprong een optelling van vier aparte modules, te weten:

MPGa = Milieubelasting van de productie van het materiaal of product;
MPGb = Milieubelasting van het gebruik van het materiaal of product (bijv. onderhoud of vervanging);
MPGc = Milieubelasting van het afval na de sloop of vervanging van het materiaal of product;
MPGd = Milieuwinst of -verlies van het materiaal of product door hergebruik/recycling.

Afbeelding 2 geeft een voorbeeld van de berekende milieubelasting (MPG) van drie verschillend samengestelde gebouwen. De totale MPG-score geeft inzicht over de totale milieubelasting voor ontwikkeling, gebruik en sloop van het gebouw. Hoe lager de score hoe beter.

Gebouw Z heeft met een MPG van 0,4 een veel lagere milieubelasting dan gebouw X en Y. Gebouw X en Y hebben een gelijke milieubelasting, maar de verdeling over de verschillende modules is zeer verschillend. Gebouw Y heeft al een relatief lage milieubelasting voor de productie, het gebruik en vervanging of sloop. Maar milieuwinst door hergebruik is er niet. Bij gebouw X is de milieubelasting door productie, gebruik en vervanging of sloop juist veel hoger, maar is er aan het einde van de levensduur wel een grote milieuwinst door hergebruik. Gebouw Y heeft een groot potentieel door gericht te verbeteren op module D.

circulaire
Weergave MPG-scores van drie verschillende gebouwen (X, Y, en Z). De MPG-score is opgesplitst in module A t/m D.

MPG en circulariteit

Inzicht in de verschillende modules geeft mogelijkheden tot gerichte verbeteringen aan product of toepassing in de toekomst. De herkomst van een gunstig of ongunstig resultaat wordt hiermee duidelijker. Het tegenover elkaar zetten van de modules A en D geeft inzicht in de mate van circulariteit. Het zet de milieukosten die nodig zijn voor de productie van de onderdelen van het gebouw tegenover de milieuwinst die aan het einde van de levensduur van het gebouw nog over is (waardebehoud). Bij gebouw Z is de som van A en D gelijk aan 0. Dit betekent dat de gebruikte materialen en producten aan het einde van de levensduur hergebruikt kunnen worden met een gelijke waarde. Vergeet daarbij echter niet om te blijven letten op de milieubelasting onder B en C. De minst milieubelastende situatie is uiteraard wanneer niet alleen de som van A en D gelijk is aan 0, maar ook de onderdelen B en C een te verwaarlozen milieubelasting hebben.

Bij de geplande herstructurering van de database wordt niet alleen de modulaire milieuprestatie inzichtelijk gemaakt. Ook wordt aan producenten de mogelijkheid geboden om specifieke ontwerpvoorwaarden (bijvoorbeeld de wijze van monteren) aan hun producten te koppelen. Dit is van invloed op de module C en D. Zo kan de keuze voor een specifieke ontwerpoplossing gewaardeerd worden in de milieuprestatie. Nu wordt met generieke situaties gerekend. Producenten moeten deze specifieke toepassingen opnemen in het LCA-dossier dat zij laten toetsen.

Start!

We hopen dat de uitleg in dit artikel niet afschrikt, maar uitdaagt om circulariteit een plek te geven binnen een (ver)bouwopgave. Ook al is er nog geen vastomlijnd kader en geen 100% circulair gebouw mogelijk. Durf eerste stappen te zetten door ambities te definiëren (4).

(1) https://www.milieudatabase.nl/imgcms//Eindrapportage%20implementatie%20grondstoffenefficiency.pdf
(2) https://www.milieudatabase.nl/imgcms/20141125_SBK_Bepalingsmethode_versie_2_0_definitief.pdf
(3) https://www.milieudatabase.nl/index.php?q=rekeninstrumenten
(4) Leestip: https://www.circulairondernemen.nl/uploads/b839dd82cf3e38844a7a82406a27b05a.pdf
(5) Stappenplan circulair bouwen

Schrijf je in voor de nieuwsbrief

Met deze wekelijkse nieuwsbrief blijf je op de hoogte van het laatste nieuws uit de bouwtechniek.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.