Ga naar hoofdinhoud

Akoestisch comfortabel wonen in monumenten

Akoestisch comfort, monumenten, geluidshinder, geluidsverbetering, geluidsreductie, houten vloeren, schiedam

Oude monumentale panden zijn geliefd om in te wonen, met veel originele, karakteristieke elementen, zoals fraai gedetailleerde houten vloerbalken, ornamentenplafonds, oude metselwerk wanden of monumentaal behang, nog intact én in zicht. Maar hoe kun je dit combineren met akoestisch comfort?

Bij LBP|SIGHT werken we regelmatig aan verbouwings- of restauratieprojecten van monumentale panden. Het is daarbij vaak de uitdaging om een bijdrage te leveren aan praktische en niet standaard bouwkundige oplossingen, zodanig dat het beste compromis wordt bereikt tussen de monumentale waarde en het akoestisch (en bouwfysisch) comfort. Hiervoor is het belangrijk om opdrachtgevers inzicht te geven in verschillende mogelijkheden en dit zodanig te vertalen dat zij zelf een onderbouwde keuze kunnen maken op welk gebied ze de nadruk willen leggen: comfort of monumentale waarde.

Regelgeving

Bij de verbouwing van een monumentaal pand kijken we naar het beoogde gebruik en de eisen van het Bouwbesluit. Wat betreft akoestisch comfort – zoals geluidsisolatie, geluidwering van de gevel, installatiegeluid en nagalmtijd – betekent dit vaak dat er geen eisen zijn, of dat deze erg soepel zijn.

Daarnaast spelen er bij monumenten ook specifieke eisen die erop gericht zijn om de cultuurhistorische, monumentale waarde van een pand te beschermen. Deze eisen zijn hoofdzakelijk vastgelegd in de Erfgoedwet. In de praktijk kan dit betekenen dat er zonder vergunning of toestemming van de overheid geen wijzigingen mogen worden aangebracht aan bijvoorbeeld de gevel, binnenwanden, vloeren, plafonds of het dak.

Naast de regelgeving bestaat er vaak een zwaarwegende wens om de karakteristieke monumentale elementen van een gebouw in het zicht te laten. Het een en ander gaat meestal niet hand in hand met akoestisch comfort. Het is daarom de uitdaging om binnen de gegeven monumentale randvoorwaarden ook akoestisch comfort te realiseren.

Geluidsisolatie en akoestiek

Met akoestisch comfort wordt bijvoorbeeld de interne geluidsisolatie in een monumentaal pand dat wordt verbouwd tot woon- of kantoorgebouw bedoeld, de geluidsisolatie naar de buurpanden of de wering van de gevel van geluid van buiten. Maar bijvoorbeeld ook de ruimteakoestiek bij de verbouwing van monumentale publieke gebouwen. Hieronder wordt aan de hand van een aantal praktijkvoorbeelden beschreven wat daar zoal speelt en hoe daarmee is omgegaan.

Project Oudegracht

Het eerste project is een pand aan de Oudegracht in Utrecht, dat is verbouwd tot woongebouw. Op de verschillende verdiepingen van het pand zijn diverse woningen gemaakt. Naast en onder het pand zijn van oudsher diverse horecagelegenheden aanwezig. Voor de verbouwing was het de wens om een aantal karakteristieke elementen, zoals het gevelbeeld, de houten vloerbalken en een deel van de oude metselwerk wanden, te restaureren en in het zicht te laten.

Dit heeft consequenties voor het akoestisch comfort in de woningen. Om de betrokken partijen inzicht te geven in bijvoorbeeld de verticale geluidsisolatie tussen de woningen is eerst gekeken naar de uitgangssituatie: houten vloerbalken met daarop houten vloerdelen. De eengetalsaanduiding van de geluidsisolatie geeft vaak weinig gevoel over de akoestische kwaliteit die daarbij te verwachten is. Om daar inzicht in te geven is gerefereerd aan de kwaliteitsomschrijvingen en hinderpercentages, zoals omschreven in NEN 1070:1999. Dat de geluidsisolatie moest verbeteren, was op basis daarvan wel duidelijk. Maar hoe dan?

Overzicht principeoplossingen

Voor dit project hebben we een overzicht met verschillende principeoplossingen van vloeropbouwen gemaakt. In het overzicht staan enerzijds oplossingen met voorzieningen op de vloer, zoals verzwaringen op de vloerdelen en een verhoogde vloerconstructie. Bij dat laatste draai je het principe van het verlaagde plafond – dat doorgaans in standaard verbouwingsprojecten wordt aangebracht – om naar de bovenkant van de vloer. Anderzijds staan in het overzicht vloeropbouwen met een verlaagd plafond onder de houten balken (een plafond tussen de houten balken is ook een mogelijkheid, maar is hier niet behandeld).

Het overzicht kan gezien worden als een keuzemenu, waarbij per vloeropbouw inzichtelijk is welke geluidsisolatie daarbij hoort. Op basis van het overzicht kan de opdrachtgever zelf een afgewogen keuze maken voor nadruk op monumentale waarde, akoestisch comfort of een tussenoplossing.

Geluidhinder horeca

Wat bij dit project tevens een grote rol heeft gespeeld zijn de naburige horecagelegenheden. Aangezien hier ook in de nachtperiode versterkte muziek wordt geproduceerd, zijn er relatief strenge geluidseisen van het Activiteitenbesluit van toepassing. De horeca zit er echter al van oudsher en de woningen zijn nieuw. Daarom is ervoor gekozen om in goed overleg tussen de verschillende partijen te komen tot een zodanige oplossing dat de bewoners geen geluidhinder ervaren en dat de horeca zo min mogelijk in de bedrijfsvoering wordt beperkt.

Hiervoor is uitgebreid onderzoek verricht naar de opbouw en geluidsisolatie van de bestaande wanden, vloeren en een door de woningen lopende schachtwand met ventilatiekanalen. Uiteindelijk is door alle partijen samengewerkt om te komen tot een zo goed mogelijke oplossing. In de woningen én in de horecagelegenheden zijn, waar mogelijk en zinvol, voorzieningen getroffen om de geluidsisolatie te verbeteren. In de woningen zijn bijvoorbeeld geluidsisolerende voorzetwanden aangebracht. Hierbij is ook rekening gehouden met het beperken van het risico op inwendige condensatie. (Zie de principedetails.)

Met geluidmetingen is naderhand de verbetering inzichtelijk gemaakt. Zo is eenduidig vastgelegd welke muziekgeluidniveaus binnen het wettelijk kader zijn toegestaan in deze horecagelegenheden.

Schiedam

Het tweede project is een monumentaal pand in Schiedam, dat wordt gerestaureerd en zoveel mogelijk in originele staat wordt teruggebracht. Waar inpandig nodig of gewenst, wordt gezocht naar een zo goed mogelijk akoestisch comfort.

Akoestisch comfort, monumenten, geluidshinder, geluidsverbetering, geluidsreductie, houten vloeren, schiedam
In het pand in Schiedam zijn de houten vloerbalken opgelegd in thermisch niet geïsoleerde gevels.

Bijvoorbeeld bij een vloerscheiding met houten vloerbalken. Hier zijn wel mogelijkheden voor voorzieningen op en een plafond onder de vloer, maar de beschikbare verdiepingshoogte is beperkt. Voor het akoestisch comfort is het wenselijk om in het plenum (de spouw tussen het nieuwe verlaagde plafond en de houten vloer) minerale wol toe te passen over het gehele plafondoppervlak. Aangezien de houten vloerbalken zijn opgelegd in de bestaande, thermisch niet-geïsoleerde metselwerk gevels, is dit vanuit bouwfysisch oogpunt echter niet zonder meer mogelijk. Dit vanwege het risico op inwendige condensatie en aantasting van de houten balkkoppen. Om dit risico zoveel mogelijk te beperken is een voorstel gedaan waarbij een deel van het plafond, een strook rondom, niet is geïsoleerd en de (verwarmde) lucht in het plenum en tussen de houten balken kan circuleren. Deze oplossing hebben we ook weer uitgetekend in principedetails.

Ruimteakoestiek stadhuizen

Als laatste wordt ingegaan op de verbouwing van monumentale stadhuizen. Daar speelt ruimteakoestiek in de van oudsher sterk galmende publieke ruimten vaak een belangrijke rol. De in nieuwbouw bijvoorbeeld vaak toegepaste geluidsabsorberende systeemplafonds zijn hier doorgaans niet mogelijk of gewenst. Daarom wordt gekeken naar mogelijkheden om zoveel mogelijk geluidsabsorptie in de ruimte aan te brengen, zonder de monumentale uitstraling en waarde aan te tasten.

In de praktijk zien we vaak naadloos akoestisch pleisterwerk, geperforeerde houten beplating en geluidsabsorberende inrichting terugkomen.

Naadloos akoestisch pleisterwerk heeft bijvoorbeeld de uitstraling van stucwerk. De stuclaag is echter poreus, zodat invallend geluid kan worden geabsorbeerd door de achterliggende constructie.

Bouwfysische aandachtspunten

Akoestisch comfort met behoud van karakteristieke monumentale elementen is tot op zekere hoogte mogelijk, maar vraagt om maatwerk, creatieve oplossingen en bewustwording. Oplossingen die gunstig zijn voor bijvoorbeeld geluidsisolatie gaan in de praktijk vaak hand in hand met brandveiligheid, maar in bouwfysisch opzicht is dit lang niet altijd het geval. Soms zijn deze zelfs tegenstrijdig. Bij het akoestisch isoleren van vloeren of wanden is het belangrijk om te kijken naar de mogelijke bouwfysische consequenties. Zo is toepassing van minerale wol akoestisch gezien vaak erg gunstig, maar bouwfysisch gezien lang niet altijd. Dit komt door de thermische isolatie ervan en het risico dat ontstaat op inwendige condensatie in de constructie. Mogelijke gevolgen zijn bijvoorbeeld aantasting van of schimmelvorming bij de houten balken van vloer- of dakconstructies. Oplossingen kunnen gezocht worden in het niet overal doorzetten van isolatie, maar bijvoorbeeld ook door het toepassen van dampremmende lagen. Denk bij de uitwerking van akoestische adviezen altijd na over de bouwfysische gevolgen.

Van een akoestisch adviseur wordt verlangd om mee te denken over oplossingen binnen de gegeven kaders van het monumentale pand. Het is de uitdaging om binnen die kaders een zo goed mogelijk akoestisch comfort te realiseren. Vaak komt hier echter ook een deel verwachtingsmanagement over bewustwording bij de gebruikers bij kijken.

Tekstproductie en beeld: ing. Michiel Verrips, LBP|SIGHT
Tekenwerk: Henk Heusinkveld

Meer weten over akoestiek? Geluidhinder bij transformatie: hoe kun je het voorkomen?

Schrijf je in voor de nieuwsbrief

Met deze wekelijkse nieuwsbrief blijf je op de hoogte van het laatste nieuws uit de bouwtechniek.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.